Na veivale ni buli simede me vaka na kena e vakaraitaki eke e ivurevure levu ni kaboni daiokisaiti e vakamamacataka na draki. Ia eso na ka vakadukadukalitaki oqo e rawa ni veisautaki me dua na mataqali waiwai vou. Na masima oqo e rawa ni maroroi vinaka me vicasagavulu na yabaki se sivia.
Oqo e dua tale na italanoa ena dua na veitarataravi ni raica na tekinolaji vou kei na veika e rawa ni vakalailaitaka na veisau ni draki, vakalailaitaka na kena revurevu, se vukei ira na veivanua me ra vosota e dua na vuravura veisau totolo.
Na veika e dau vakatubura na kaboni daiokisaiti (CO2), e dua na kasi gaga e dau vakavuna na katakata ni vuravura. E sega ni ka vou na vakasama ni kena kau laivi na CO2 mai na cagi qai maroroi. Ia e dredre me caka, vakabibi nira rawata na tamata. E dua na ivakarau vou e walia na leqa ni CO2 vakacaca ena dua na sala duidui vakalailai. E veisautaka vakakemikali na kasi e vakamamacataka na draki me waiwai.
Ena ika15 ni Noveba, era tabaka na dauvakadidike mai na Inisitute ni Tekinolaji e Cambridge na nodra vakadidike vakasakiti ena ivolatukutuku na Cell Reports Physical Science.
E wase rua na nodra ituvatuva vou. Na imatai ni iwasewase e okati kina na kena veisautaki na kaboni daiokisaiti mai na cagi me dua na ka e vakatokai na formate me buli kina na waiwai. Me vaka ga na kaboni daiokisaiti, e tiko ena formate e dua na atomu ni kaboni kei na rua na atomu ni oxygen, vaka kina e dua na atomu ni haidrojini. E tiko talega ena Formate e vica tale na ka. Na vakadidike vou oqo e vakayagataki kina na masima formate, e rawa mai na sodium se potasiumi.
E levu na sela ni waiwai e cici ena haidrojini, e dua na kasi e dau kama ka gadrevi kina na paipo kei na tani vakasaurarataki me vakavodoki kina. Ia, e rawa tale ga ni cici na sela ni waiwai ena formate. Formate e tiko kina e dua na kaukauwa e vakatautauvatataki ki na haidrojini, me vaka e kaya o Li Ju, e dua na saenitisi ni iyaya ka liutaka na kena vakatorocaketaki na ivakarau vou. E tiko eso na kena vinaka mai na haidrojeni, e kaya o Li Ju. E taqomaki vinaka cake ka sega ni gadrevi kina na maroroi cecere-vakasaurarataki.
Era bulia na dauvakadidike ena MIT e dua na sela ni waiwai me vakatovolei kina na formate, era bulia mai na kaboni daiokisaiti. Kena imatai, era wakia vata na masima kei na wai. E qai vakacurumi na veiwaki ina dua na sela ni waiwai. Ena loma ni sela ni waiwai, na formate e vakagalalataka na elekitironiki ena dua na veisau vakakemikali. Na elekitironi oqo e drodro mai na elekitironi ca ni sela ni waiwai ki na elekitironi vinaka, ka vakacavara e dua na isema ni livaliva. Na elekitironiki drodro oqo —e dua na kaukauwa ni livaliva —era tiko me 200 na aua ena gauna ni veivakatovolei.
Zhen Zhang, e dua na saenitisi ni iyaya cakacaka vata kei Li ena MIT, e vakanuinui vinaka ni nona timi ena rawa ni vakalevutaka na tekinolaji vou ena loma ni tini na yabaki.
Na timi ni vakadidike ni MIT e vakayagataka e dua na iwalewale ni kemikali me veisautaka na kaboni daiokisaiti me dua na ka bibi me baleta na buli ni waiwai. Kena imatai, era vakaraitaka ena dua na iwali e levu kina na alkaline. Era digitaka na waigaga (NaOH), e kilai levu me lye. Oqo e vakavuna e dua na veisau vakakemikali ka vakavuna na sodium bicarbonate (NaHCO3), kilai levu cake me soda ni vakasaqa.
Era qai vakalivalivataka na kaukauwa. Na livaliva e vakavuna e dua na veisau vou ni kemikali ka wasea na atomi kece ni oxygen ena molecule ni soda ni vakasaqa, ka biuta tu mai na sodium formate (NaCHO2). Na nodra ivakarau e veisautaka voleka ni kaboni kece ena CO2 — sivia na 96 na pasede — ki na masima oqo.
Na kaukaua e gadrevi me kau laivi kina na oxygen e maroroi tu ena veiwekani vakakemikali ni formate. E kaya o Parofesa Li ni rawa ni maroroya na formate na kaukaua oqo me vicasagavulu na yabaki qai sega ni vakayalia na kaukaua e rawa ni vakayagataki. E qai vakatubura na livaliva ni lako sivita e dua na sela ni waiwai. Kevaka na livaliva e vakayagataki me buli kina na formate e lako mai na kaukauwa ni matanisiga, cagi se wai, na livaliva e vakatubura na fuel cell ena dua na ivurevure ni kaukauwa savasava.
Me vakalevutaki na tekinolaji vou, e kaya o Lee, “e dodonu me da kunea na ivurevure vutuniyau ni qele ni lye.” E vulica e dua na mataqali vatu e vakatokai na alkali basalt (AL-kuh-lye buh-SALT). Ni veiwaki kei na wai, na vatu oqo e vuki me lye.
O Farzan Kazemifar e dua na idinia ena Univesiti ni Yasana o San Jose mai Kalifonia. Na nona vakadidike e vakatabakidua ki na maroroi ni kaboni daiokisaiti ena veivanua ni masima e ruku ni qele. Na kena kau laivi na kaboni daiokisaiti mai na cagi e dau dredre ka sa rui sau levu kina, e kaya. Sa rawa kina me veisautaki na CO2 ki na veika e rawa ni vakayagataki me vaka na formate. Na isau ni ka e buli e rawa ni vakalailaitaka na isau ni kena buli.
Sa levu sara na vakadidike me baleta na kena tauri na kaboni daiokisaiti mai na cagi. Kena ivakaraitaki, era se qai vakamacalataka wale ga oqo e dua na ilawalawa saenitisi ena Univesiti mai Lehigh e dua tale na iwalewale ni kena vakasavasavataki na kaboni daiokisaiti mai na cagi qai veisautaki me soda ni vakasaqa. Eso tale na ilawalawa vakadidike era maroroya tiko na CO2 ena vatu vakatabakidua, era veisautaka me kaboni kaukaua e rawa ni qai vakayagataki me ethanol, e dua na waiwai ni alakaolo. E levu vei ira na cakacaka oqo era lalai ka se bera ni dua na kena revurevu levu ena kena vakalailaitaki na ivakatagedegede cecere ni kaboni daiokisaiti ena cagi.
Na iyaloyalo oqo e vakaraitaka e dua na vale e cici ena kaboni daiokisaiti. Na misini e vakaraitaki e ke e veisautaka na kaboni daiokisaiti (na molecule ena buto damudamu kei na vulavula) me masima e vakatokai na formate (na buto karakarawa, damudamu, vulavula, kei na buto karakarawa). Na masima oqo e rawa ni qai vakayagataki ena dua na fuel cell me buli kina na livaliva.
E kaya o Kazemifar ni noda digidigi vinaka duadua sai koya me da “vakalailaitaka taumada na kasi ni vale katakata.” Dua na sala me caka kina oqori oya me sosomitaki na waiwai ni fossil ena ivurevure ni kaukauwa e rawa ni vakavoutaki me vaka na cagi se na matanisiga. Oqo e tiki ni dua na veisau era vakatoka na saenitisi me “vakacacani ni kaboni.” Ia e tomana ni kena tarovi na veisau ni draki ena gadrevi kina e dua na iwalewale e vuqa na kena iwalewale. Na tekinolaji vou oqo e gadrevi me rawa ni tauri kina na kaboni ena veivanua e dredre me vakasavasavataki, e kaya o koya. Taura mada na vanua ni buli sitila kei na vanua ni buli simede, me vakatokai e rua na ivakaraitaki.
Na timi ni MIT e raica talega na yaga ni kena cokovata na nodra tekinolaji vou kei na kaukauwa ni matanisiga kei na cagi. Na batiri makawa e vakarautaki me maroroya na kaukauwa me vica vata na macawa ena dua na gauna. Na maroroi ni rarama ni matanisiga ni vulaikatakata ki na vulaikatakata se balavu cake e gadrevi kina e dua na iwalewale duidui. “Ena waiwai ni formate,” e kaya o Lee, o sa sega ni vakaiyalayala ki na maroroi ni gauna mada ga. “E rawa ni itabatamata.”
Ena sega beka ni cila me vaka na koula, ia “Au rawa ni biuta e 200 na tani... na formate vei ira na luvequ tagane kei na yalewa,” e kaya o Lee, “me ivotavota.”
Alkaline: E dua na vosa vakatautauvata e vakamacalataka e dua na ka vakakemikali ka bulia na ions ni wai (OH-) ena iwali. Na iwali oqo e vakatokai talega me alkaline (me vaka na kena veibasai kei na acidic) ka tiko kina e dua na pH levu cake mai na 7.
Aquifer: E dua na vatu e rawa ni maroroya na veivanua ni wai ena ruku ni qele. Na vosa oqo e baleta talega na veibeseni ena ruku ni qele.
Basalt: E dua na vatu volukila karakarawa ka dau kaukauwa sara (vakavo ga ke dua na volukila e biuta tu mai kina na taga lelevu ni kasi).
bond: (ena kemisitiri) e dua na veiwekani tudei vakalekaleka ena maliwa ni atomi (se ilawalawa ni atomi) ena dua na molecule. E buli mai na kaukauwa veivakayarayarataki ena maliwa ni atoms vakaitavi. Ni sa buli oti na veiwekani, era sa cakacaka na atomi me vaka e dua na iuniti. Me wasei na atomi era lewena, e dodonu me vakarautaki na kaukaua ena ivakarau ni katakata se so tale na radiation ina veitiki ni yago.
Kaboni: E dua na ka vakakemikali e yavu vakayago ni veika bula kece e vuravura. Na kaboni e tiko galala ena ivakarau ni kalavo kei na daimani. E dua na tiki bibi ni koala, limestone, kei na waiwai, ka rawa ni veimaliwai vakataki koya ena kemikali me buli kina e dua na veimataqali molecule ni kemikali, veika bula, kei na kena yaga vakabisinisi. (Ena vakadidike ni draki) Na vosa kaboni e dau vakayagataki ena so na gauna me voleka ni veisautaki kei na kaboni daiokisaiti me dusia na kena rawa ni vakaleqa e dua na cakacaka, iyaya, lawatu, se iwalewale ena kena katakatataki na draki ena dua na gauna balavu.
Na kaboni daiokisaiti: (se CO2) e dua na kasi sega ni roka, sega ni boi vinaka era bulia na manumanu kece ni veisau na oxygen era ceguva kei na kakana era kania e levu kina na kaboni. E dau biu tale ga na kaboni daiokisaiti ni kama na veika bula, wili kina na waiwai me vaka na waiwai se kasi. Na kaboni daiokisaiti e dua na kasi ni vale katakata ka dau vesuki ira na katakata ena maliwalala kei Vuravura. Na kau era veisautaka na kaboni daiokisaiti me oxygen ena kena vakayagataki na photosynthesis ra qai vakayagataka na iwalewale oqo mera bulia kina na nodra kakana.
Simede: Na binder e vakayagataki me vesuki vata kina e rua na ka, e vakavuna me kaukaua me dua na ka kaukaua, se dua na glue vavaku e vakayagataki me vesuki vata kina e rua na ka. (Tara) E dua na ka e vakayagataki me vauci vata kina na qele se na vatu sa ramusu me buli kina na simede. E dau caka na simede me pauta. Ia ni sa suasua, sa na vuki me dua na slurry qele ka sa kaukaua ni sa mamaca.
Kemikali: E dua na ka e caka mai na rua se sivia na atom erau cokovata (veisemati) ena dua na kena iwasewase kei na kena ituvatuva tudei. Kena ivakaraitaki, na wai e dua na ka vakakemikali e buli mai na rua na atomu ni haidrojeni e vauci vata kei na dua na atomu ni okisijeni. Na kena ivakarau ni kemikali e H2O. Na “kemikali” e rawa talega ni vakayagataki me vaka e dua na vosa vakatautauvata me vakamacalataka na itovo ni dua na ka e vu mai na veimataqali veisau ena maliwa ni veimataqali veimataqali.
Na veiwekani vakakemikali: E dua na kaukauwa ni veivakayarayarataki ena maliwa ni atomi ka kaukauwa sara me vakavuna na veika e veiwekani me cakacaka me vaka e dua na iuniti. Eso na veivakayarayarataki e malumalumu, eso tale e kaukaua. Na veiwekani kece e vaka me semati ira na atomi ena kena wasei (se sagai me wasei) na elekitironiki.
Na veisau ni kemikali: E dua na iwalewale e okati kina na kena tuvanaki tale na molecules se na isema ni dua na ka ka sega ni veisau ni kena irairai vakayago (me vaka, mai na kaukauwa ki na kasi).
Kemisitiri: na tabana ni saenitisi e vulica na kena ibulibuli, ituvatuva, iyau, kei na veimaliwai ni veika. Era vakayagataka na saenitisi na kila oqo mera vulica kina na veika era sega ni kila, mera bulia tale kina na veika yaga ena levu na ka, se mera droinitaka ra qai bulia eso tale na ka yaga vou. (ni veivakaduiduitaki ni kemikali) Na kemikali e vakaibalebaletaka tale ga na fomula ni dua na veivakaduiduitaki, na iwalewale e vakarautaki kina, se so na kena itovo. O ira na tamata era cakacaka ena tabana oqo era vakatokai me ra dauvakadidike. (ena saenitisi ni bula raraba) na nodra rawa ni veitokoni na tamata, veimaliwai vinaka, ra qai marautaka na nodra veimaliwai.
Veisau ni draki: E dua na veisau bibi, balavu ena draki e Vuravura. Oqo e rawa ni yaco vakaidina se me vaka na vua ni cakacaka ni tamata, oka kina na vakamai ni fossil fuels kei na kena vakasavasavataki na veikau.
Decarbonization: e vakaibalebaletaka na veisau vakaibalebale tani mai na tekinolaji vakadukadukalitaki, itaviqaravi, kei na ivurevure ni kaukauwa ka vakauta mai na kasi ni vale katakata e yavutaki ena kaboni, me vaka na kasi ni kaboni kei na methane, ki na maliwalala. Na inaki me vakalailaitaki na levu ni kasi ni kaboni e vakavuna na veisau ni draki.
Livaliva: Na drodro ni kaukauwa ni livaliva, e dau vu mai na toso ni veitiki ni kaukauwa ca ka vakatokai na electrons.
Elektroni: e dua na tiki ni kaukauwa ca ka dau wavolita na vanua taudaku ni dua na atomi; e dau kauta talega na livaliva ena veika kaukauwa.
Idinia: E dua e vakayagataka na saenitisi kei na fika me wali kina na leqa. Ni vakayagataki me vaka e dua na vosa, na vosa idinia e vakaibalebaletaka na kena buli e dua na iyaya, iyaya, se iwalewale me wali kina e dua na leqa se gagadre sega ni vakayacori.
Ethanol: E dua na alakaolo, ka vakatokai talega me alakaolo ethyl, oqori na yavu ni gunu kaukauwa me vaka na bia, waini, kei na yaqona ni valagi. E vakayagataki tale ga me vaka na waiwai kei na waiwai (me kena ivakaraitaki, e dau veiwaki vata kei na benisini).
Filter: (n.) E dua na ka e vakatara eso na iyaya me lako sivita ka so tale me lako sivita, me vakatau ena kedra levu se so tale na itovo. (v.) Na iwalewale ni kena digitaki eso na ka e yavutaki ena kena iyau me vaka na kena levu, na kena levu, na kena isau, kei na so tale (ena physics) E dua na sikirini, peleti, se na itutu ni dua na ka e dau taura na rarama se so tale na radiation se digitaka me tarova eso na kena veitiki me kua ni lako sivita.
Formate: E dua na vosa raraba me baleta na masima se esters ni asidi ni formic, e dua na ivakarau ni oxidized ni dua na asidi ni uro. (E dua na ester e dua na kaboni-yavutaki na veivakaduavatataki e buli ena kena sosomitaki na atomi ni haidrojini ni so na asidi kei na so na mataqali ilawalawa ni veika bula. E vuqa na uro kei na waiwai bibi era sa yaco vakaidina na esters ni asidi ni uro.)
Fossil fuel: Na waiwai cava ga, me vaka na koala, waiwai (waiwai livaliva), se kasi ni veika bula, ka a buli ena vica vata na milioni na yabaki ena loma ni Vuravura mai na vo ni manumanu lalai, kau, se manumanu sa rusa tiko.
Fuel: Na ka cava ga e vakagalalataka na kaukaua ena dua na kemikali se niukilia e lewai. Na waiwai ni fossil (koala, kasi ni veika bula, kei na waiwai) era dau vakayagataka na waiwai ka dau vakagalalataka na kaukauwa ena veivakacacani ni kemikali ni sa vakamamacataki (dau yaco ki na vanua ni kama).
Fuel cell: E dua na iyaya e veisautaka na kaukaua ni kemikali me kaukaua ni livaliva. Na waiwai e dau vakayagataki vakalevu duadua oya na haidrojeni, na ka duadua ga e rawa mai kina na wai.
Geology: E dua na vosa vakatautauvata e vakamacalataka na veika kece e semati ki na ituvatuva vakayago ni Vuravura, na kena iyaya, itukutuku makawa, kei na veika e yaco kina. O ira na tamata era cakacaka ena tabana oqo era vakatokai me ra dauvakadidike ni qele.
Na katakata ni vuravura: E dua na tubu vakamalua ni katakata taucoko ni vuravura ena vuku ni kena revurevu ni greenhouse. Na kena revurevu e vu mai na kena sa tubu cake tikoga na ivakatagedegede ni kaboni daiokisaiti, chlorofluorocarbons, kei na so tale na kasi ena cagi, ka levu vei ira oqo e vakadrodroi mai na cakacaka ni tamata.
Hydrogen: Na ka mamada duadua ena lomalagi kei na vuravura. Me vaka ni kasi, e sega na kena roka, sega na kena iboi, qai dau kama vakalevu. E tiki ni levu na waiwai, uro, kei na kemikali e bulia na yago bula. E tiko kina e dua na proton (na niukilia) kei na dua na elekitironiki e wavoliti koya.
Na veivakavoui: (v. me vakavoui; adj. me vakavoui) Na veisau se vakavinakataki ni dua na vakasama, iwalewale, se iyaya sa tu rawa me vou, vuku, maqosa, se yaga.
Lye: Na yaca raraba ni sodium haidrokisaiti (NaOH) na iwali. E dau veiwaki na lye kei na waiwai ni kakana draudrau se uro ni manumanu kei na so tale na ka me caka kina na sovu ni bar.
Saenitisi ni iyaya: E dua na dauvakadidike e vulica na veiwekani ni atomic kei na molecule ni dua na iyaya kei na kena itukutuku raraba. Era na rairai bulia na saenitisi ni iyaya na iyaya vou se dikeva na veika sa tu rawa. Na kena dikevi na kena ituvaki raraba e dua na iyaya, me vaka na kena kaukaua, kaukaua, kei na kena waicala, e rawa ni vukei ira na idinia kei ira na dauvakadidike tale e so mera digitaka na iyaya vinaka duadua me vakayagataki vou.
Molecule: E dua na ilawalawa ni atom e sega ni vakayagataki kina na livaliva ka vakatakarakarataka na lailai duadua ni dua na kemikali. Na molecule e rawa ni buli mai na dua ga na mataqali atom se duidui na mataqali atom. Kena ivakaraitaki, na oxygen ena cagi e buli mai na rua na atomu ni oxygen (O2), kei na wai e buli mai na rua na atomu ni hydrogen kei na dua na atomu ni oxygen (H2O).
Pollutant: Na ka e vakadukadukalitaka e dua na ka, me vaka na cagi, wai, tamata, se kakana. Eso na ka vakadukadukalitaki era kemikali, me vaka na wainimate gaga. Eso tale na ka vakadukadukalitaki e rawa ni radiation, wili kina na katakata sivia se rarama. Na co ca mada ga kei na so tale na manumanu era dau vakacaca e rawa ni okati me dua na mataqali manumanu somidi.
Potent: Na vosa vakatautauvata e vakaibalebaletaka e dua na ka e kaukaua sara se kaukaua (me vaka na manumanu somidi, poisoni, wainimate, se asidi).
Vakavoui: E dua na vosa vakatautauvata e vakaibalebaletaka e dua na ivurevure e rawa ni vakaisosomitaki me tawamudu (me vaka na wai, kau drokadroka, rarama ni matanisiga, kei na cagi). Oqo e duidui mai na ivurevure sega ni vakavoutaki, ka lailai na kena iyaya ka rawa ni vakayagataki vakavinaka. Na ivurevure sega ni vakavoutaki e oka kina na waiwai (kei na so tale na waiwai ni fossil) se na veika e sega ni dau kune vakalevu kei na minerale.